Энэ мэдээ хуучирсан буюу 2022-08-18 нд нийтлэгдсэн байна.

Түүхэн товчоон: Пугу

8/ 18/ 2022    13 цаг 48 минут
Өндөр тэрэгтний (Токуз огузын) томоохон түрэг хэлт аймаг угсаа

 Тус аймгийн нэрийг Bugu гэж Шлегель анх оноосныг Ф.Хирт зохиолдоо дурджээ. 1955 онд Ж.Хамильтон Пугу нэрийг Buqut\Buqu гэж үзсэн. Хотан гар бичмэлийн –bākū бол Түрэгийн Buqu юм гэж 1949 онд H.W.Bailey хэлжээ. В.Хеннингийн судалсан Согдын “Nāfnāmak” дурсгалд Bākū гэж гардаг гэнэ. Монгол улсаас 2009 онд илэрсэн “Пугу фу цзюнь (=Пугу фу-гийн эзэн) агсны бунхны бичээс хийгээд оршил” гэсэн утга үсгийн дурсгалд Пугу аймгийн язгууртан “И-ту-шо-е (乙突朔野), Алтан уул (Алтай уул)-ын хүмүүн. Тэлэгийн тусгай аймаг болой” гэж өгүүлсэн нь Пугу-г эртний сурвалжит аймаг болохыг илтгэж байна. Тэлэгийн Боку/Букут (僕固) аймгийн нэр Пугучжэнь голын нэрээс гаралтай, энд анх нутаглаж байсан, хожим Туул голын хойгуур, Теленгутээс дорно зүгт, Байыркугаас өрнө зүгт нутаглах болсон гэж Дин Цянь (1843-1919) үзжээ. Тэрээр Пугучжэнь голыг Ховог сайрын Ховог гол гэж оноосон. Иакинф Бичурин, Эдуард Шаванн нар Пугучжэнь голыг Эрчис, Хар Эрчис гэж оноодог. Л.А.Боровковагийн үзлээр Уцзе (*oγur\oγuz), Цзянькунь (*qyrqyŕ), Динлин (*tägräg) аймгууд тэднийг Усунь аймгаас тусгаарлах Бор-хорын нурууны умард этгээдэд, Зостын элсний баруунд Их нууруудын хотгорт нутаглана гэж бичсэн. Түүний боловсруулж, номондоо хавсаргасан зурагт Динлин аймгийг Зүүнгарын Алатау уулын ар этгээд, Эмил-Тарвагатайд нутаглаж байснаар үзүүлдэг. Ц.Цэрэндоржийн орчуулсан “Пугу фу цзюнь (=Пугу фу-гийн эзэн) агсны бунхны бичээс хийгээд оршил” бичгийн дурсгалын мэдээ болон Н.Бичурин, Дин Цянь, Э.Шаванн, Л.А.Боровкова нарын судалгаа Пугу аймгийн дээдэс Динлинд багтаж Алтайгаас Алаколь нуур, Алатау уул хүртэлх бүс нутагт сууж байсныг гэрчилж байна.

    Монгол оронд нутаглаж байсан түрэг хэлт аймгуудаас хамгийн хойд захад суудаг нь Пугу гэж сурвалжид өгүүлсэн. Пугу аймаг нэг түм шахуу цэрэг, 3 түмээд хүнтэй, Доланьгэ аймгийн зүүн талд, Юлин уулын өвөрт нутагладаг гэж сурвалжид дурджээ. 647 онд Тан улс тэдний нутагт дансны Цзиньвэй тойрог байгуулсан. Харин Пугу аймгийн тэргүүн, Цзиньвэй чжоугийн дуду Итушое-гийн бунхан Монгол улсын Төв аймгийн Заамар сумын төвөөс өмнө зүгт 22 км-т, Туул голын зүүн хөвөөнд, Хэрмэн дэнж балгаснаас хойт зүгт 4 км зайд, Төмст уулын зүүн тал, Агит уулын баруун биед оршдог.
    Пугу-г эртний сурвалжит аймаг, токуз огузууд дотроо нэлээд хүндтэй, нөлөөтэй аймаг байжээ. Тан улсын түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг. 840 онд Уйгур улс мөхсөний дараа нэг хэсэг Монгол оронд нутаглаж байсан токуз огузуудыг чухам Пугу аймаг манлайлж Бешбалыкийн зүг нүүсэн юм. Тэнгэр уулын ар бэлд нүүж очсон Пугу аймгийн язгууртан Пугу Цзюнь (Буку Чин) 866 оны 11-р сараас өмнө Тэнгэр уулын өмнөд этгээдийг ноёрхож байсан Түвэдийн язгууртан Шан Кун-жэ-тай байлдаж ялаад мөн 840 онд Кучад нүүж ирсэн Пан тегиний үндэслэн уйгурын Кучарын вант улсыг эзлэн авчээ. Тэд л Турфаны Уйгур улсыг үндэслэн байгуулжээ. Тэднийг араб зүгийн сурвалжуудад Тугузгуз гэж нэрлэдэг. (Б.Батсүрэн)

Ашигласан ном зохиол

Сүй улсын судар (хятад хэлээр)
Тан улсын хуучин, шинэ судрууд (хятад хэлээр)
Күлтегин, Билгэ хаан, Тоньюкукийн гэрэлт хөшөөний бичиг
Сэлэнгэ (Могойн Шинэ ус), Тариат (Тэрх), Тэсийн бичээс
Н.Я.Бичурин. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Том 1. М-Л., 1950
Mackerras C. The Uighur Empire. According to the T'ang Dynastic Histories. (A Study in Sino-Uighur Relations 744-840). Canberra, ANUPress, 1972
Сүхбаатар Г. Монголын түүхийн дээж бичиг. Тэргүүн дэвтэр. УБ., 1992
Батсүрэн Б. Өндөр тэрэгтнүүд ба эртний түрэгүүд (VI-IX зуун). УБ., 2009
Батсүрэн Б. Гучин түрэг (Otuz Türk\Otuz Türük)-ийн асуудалд – Эртний Түрэгийн түүх, соёл. УБ., 2015. тал. 71-101

0


Сэтгэгдэл (0)

⚠ Анхаар!
Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууныг баримтална уу. Ёс бус сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Мэдээний сэтгэгдэлд Toim.mn хариуцлага хүлээхгүй.





ШИНЭ МЭДЭЭ

Б.Заяабал: "Шинэ хоршоо" хөтөлбөр амжилттай хэрэгжиж байна7 цаг 11 минутын өмнөШинэ хоршоологчдод алдаа оноогоо дэнслэх судалгаа, туршлага хэрэгтэй7 цаг 29 минутын өмнөРичард Бреслин: Улаанбаатар хотын төв цэнгэлдэх хүрээлэнг бүрэн шинэчлэх шаардлагатай6 сар 14. 17:00“ASIAN FOLK” АЗИЙН ХОТУУДЫН АРДЫН УРЛАГ, ГАР УРЛАЛЫН НААДАМ ЭХЭЛЛЭЭ6 сар 14. 14:25Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ 30 саяын машин, 364 саяын орон сууцтай6 сар 14. 9:11АН-ын дарга Л.Гантөмөр 31 саяын орлоготой, 176 саяын зээлтэй6 сар 14. 8:58МАН-ын жагсаалтыг тэргүүлэгч Г.Лувсанжамц 204 сая төгрөгийн орлоготой6 сар 14. 8:41Зурхай: Үс шинээр үргээлгэх буюу засуулбал нас уртадна6 сар 14. 8:25Иргэд, парламент хоёрын “гүүр” ба Л.Нинжжамц6 сар 14. 8:22Шинэ төв цэнгэлдэх хүрээлэн байгуулах урьдчилсан судалгааг хийнэ6 сар 13. 20:27Сонгогч танаа гарын авлагыг дижитал контент хэлбэрээр үзэх боломжтой6 сар 13. 16:37Азийн хотуудын ардын урлаг, гар урлалын наадам маргааш эхэлнэ6 сар 13. 14:28Болзошгүй аянга цахилгааны аюулаас сэрэмжтэй байхыг анхааруулж байна6 сар 13. 9:26Зурхай: Шинэ гэр ба байр авахад сайн өдөр6 сар 13. 9:11Хөдөлмөр эрхэлж буй 138 мянган хүүхдийн 42 хувь нь аюултай нөхцөлд байна6 сар 13. 7:35II, IV хорооллын авто замыг хааж, шинэчилнэ6 сар 13. 7:33БНАЛАУ-ын Ерөнхийлөгч Тонглун Сисүлит-ийн төрийн айлчлал өндөрлөлөө6 сар 12. 18:48Сэлбэ голын голдирол дагуух лаг, шавар, мод бутыг зөөвөрлөнө6 сар 12. 10:32Метро барих зөвлөх үйлчилгээг БНСУ-ын "Dohwa Engineering" компани үзүүлнэ6 сар 11. 15:09Азийн хотуудын ардын урлаг, гар урлалын наадам болно6 сар 11. 10:30Халуун ус хязгаарлах байршлууд6 сар 11. 10:28Улаанбаатарт дуу цахилгаантай аадар бороо орно6 сар 11. 7:32Зурхай: Үс шинээр үргээлгэх буюу засуулбал эд, мал арвидна6 сар 11. 7:29Нэгдүгээр тойрог: Танил нэр дэвшигчидтэй Хангайн бүс6 сар 11. 7:27Европын холбооны сонгуульд барууны үзэлтнүүд ялалт байгууллаа6 сар 11. 7:25Анужинтай, анимэйшнтэй, ардчилсан нээлт6 сар 11. 7:24ХАРААНЫ БЭРХШЭЭЛТЭЙ ИРГЭДЭД ЗОРИУЛСАН “МОНГОЛЫН НУУЦ ТОВЧОО” НОМЫН НЭЭЛТ БОЛЛОО6 сар 10. 15:45Болзошгүй нөөлөг салхи, мөндөр, аянга цахилгааны аюулаас сэрэмжтэй байхыг анхааруулж байна6 сар 10. 11:599 дүүргийн 99 байршилд 1.5 сая цэцэг суулгана6 сар 10. 11:57Авлига албан тушаалын 8 хэргийг шүүхэд шилжүүллээ6 сар 10. 11:55Хүүхдийн зуслан ямар үнэтэй байгаа вэ6 сар 10. 8:51Улаанбаатар дуу цахилгаантай түр зуурын аадар бороо орно6 сар 10. 6:40Зурхай: Дашнямтай өдөр6 сар 10. 6:37УИХ-ын 2024 оны ээлжит сонгуульд 1336 нэр дэвшигчийг бүртгэв6 сар 9. 12:25Нийслэлийн хэмжээнд гамшгийн шар түвшин тогтоолоо6 сар 8. 14:52Зайсан тойруугийн замын хөдөлгөөнийг маргаашаас хуучин зохицуулалтаар явуулна6 сар 7. 10:37Нэр дэвшигч Н.Батсүмбэрэл ба Чингэлтэй дүүргийн хуудуутай тендерүүд6 сар 7. 9:11Улаанбаатарт бага зэргийг аадар бороотой6 сар 7. 7:44Зурхай: Үс шинээр үргээлгэх буюу засуулбал нас ахар болно6 сар 7. 7:42“Цагаан суваргын ордын төрийн эзэмшлийн хувь тогтоох тухай” УИХ-ын 2014 оны тогтоолыг олон нийтэд нээлттэй мэдээлж байна6 сар 6. 17:13
 Facebook Twitter Youtube