Энэ мэдээ хуучирсан буюу 2023-06-28 нд нийтлэгдсэн байна.

Түүхэн товчоон: Цэндийн Дамдинсүрэн

6/ 28/ 2023    6 цаг 20 минут
Монгол улсын анхны “Ардын уран зохиолч”, хэл шинжлэлийн ухааны доктор (Sc.D), ШУА-ийн жинхэнэ гишүүн, орчин үеийн монголын утга зохиолыг үндэслэгчийн нэг

Халхын Сэцэн хан аймгийн Үйзэн вангийн хошууны тайж Жамьянгаравын хамжлага ард Цэнд бичээчийн хоёр дахь хүү болон Сэцэн хан аймгийн Үйзэн вангийн хошуу нутаг “Билүүт” хавцлын эх “Баруун шанд” хэмээх газар мэндэлсэн.

    Бага насандаа эцэг Цэндээр монгол бичиг заалган уншиж бичиж сурсан. 1924 онд Матад хан уулын хошууны МАН-ын үүрт гишүүнээр элссэн. 1925 оноос Тамсаг булаг дахь цэргийн хороонд бичээч, Улаанбаатар хотод нэгдүгээр морин бригадын наймдугаар хорооны бичээч, Матад хан уулын хошууны намын дарга, Хан Хэнтий уулын аймгийн намын 5 дугаар хуралд төлөөлөгч, Улсын их хурлын төлөөлөгч байжээ. 1926 оноос Хувьсгалт Залуучуудын эвлэлийн төв хорооны байнгын тэргүүлэгч, хэлтсийн эрхлэгч, “Үнэн” сонины эрхлэгч, 1928 онд Үйлдвэрчний Төв Зөвлөлийн дарга, 1932 оноос Шинжлэх Ухааны хүрээлэнд судлаачаар ажиллах болжээ. 1933-1938 онд ЗХУ-ын Ленинград хотод Бага ястны дээд сургууль, Дорно дахиныг судлах хүрээлэнд суралцаж байгаад Монголдоо ирсэн. 1938 оны 11 дүгээр Дотоод яаманд баригдаж байцаагдаж улмаар 1940 онд суллагдсан. 1946 онд Ленинград хотод дахин аспирантурт суралцан, 1950 онд “Гэсэрийн туужийн түүхт үндэс” сэдвээр Москва хотод дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан.

    1969 онд хэвлэгдсэн 50 мянган толгой үгтэй “орос монгол толь” бичгийн хавсралт  болох 1000 жилийн он тооллын харьцуулсан хүснэгтийг нь үндэсний үзэл гаргасан Ленин, Богд хоёрыг нэг доор бичсэн зэргээр шүүмжилж байсан. 1981 онд Шинжлэх ухааны академийн Хэл, зохиолын хүрээлэнгийн Төвд судлалын секторыг үүсгэн байгуулж,  1986 оны 6 дугаар сард таалал төгсөх хүртлээ тус секторын эрхлэгчээр ажиллажээ.

    Ц.Дамдинсүрэнгийн зохиосон шинэ үсгийн дүрмийг 1946 оны 1 дүгээр сарын нэгнээс улс орон даяар хэрэглэх болсон. БНМАУ-ын төрийн шагналыг 1946, 1947, 1951 онд нийт гурван удаа хүртсэн. (Ч.Батдорж)

Үндсэн мэдээлэл:

Адил утгатай үг зохиолч Дамдинсүрэн, эрдэмтэн Дамдинсүрэн
Хамаа бүхий үг Хатигин, Үнэн сонин, Шинжлэх Ухааны Хүрээлэн, Шинжлэх Ухааны Академи, Хэл, зохиолын хүрээлэн, Монголын Хувьсгалт залуучуудын эвлэл
Төрөл Түүхэн зүтгэлтэн
Цаг үе 1908-1986 он
Хэний хаанчлалын үед Манжийн эрхшээлийн үеийн Монгол, Богд хаант Монгол улс, Хэмжээт цаазат Монгол улс, БНМАУ
Өөр нэр (цол, сүмийн цол, хоч нэр гэх мэт) Да багш, академич Дамдинсүрэн
Хүйс Эр
Төрсөн он, сар, өдөр 1908 [1907] оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдөр
Нас барсан он, сар, өдөр 1986
Овог, аймаг Хатиган
Төрсөн газар Халхын Сэцэн хан аймгийн Үйзэн вангийн хошуу, одоогийн Дорнод аймгийн Матад сумын нутагт төржээ
Албан тушаал 1925 онд Тамсаг булаг дахь цэргийн хорооны бичээч, 1926 онд Монголын Хувьсгалт Залуучуудын эвлэлийн төв хорооны байнгын тэргүүлэгч, 1927-1929, 1942-1945 онд “Үнэн” сонины эрхлэгч, 1929-1930 онд Үйлдвэрчний төв зөвлөлийн дарга, Говь-Алтай аймагт хамтралын сургагч, 1932-1933, 1938, 1945-1946 онд Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн судлаач, 1950-1953 онд Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн дарга, 1953-1955 онд Монголын зохиолчдын хорооны дарга, 1955 оноос Монгол Улсын Их Сургуулийн багш, 1959-1963 онд ШУА-ийн [1959-1961 он хүртэл Шинжлэх Ухаан, Дээд боловсролын хүрээлэн] Хэл зохиолын хүрээлэнгийн захирал, 1963 оноос насан эцэслэх хүртлээ ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтнаар ажиллаж байв.
Гэр бүл (эцэг, өвөг эцэг, эх, нагац өвөг, хадам эцэг, хүргэн, эхнэр, нөхөр, хүү охин гэх мэт) Эцэг Цэнд, өвөг эцэг Эрэгзэндоной, эх Уламбаяр, хойд эх Ханд, эхнэр Л.В.Зевина, том хүү Лев 1937 онд төрсөн, дунд хүү Константин 1942 онд төрсөн, бага хүү Михайл 1946 онд төрсөн, охин Дулмаа [орос нэр нь Анна] 1954 онд төрсөн.

Ашигласан ном зохиол

  • Ц.Дамдинсүрэн. Намтрын хуудсаас. Эмхэтгэсэн Р.Отгонбаатар. УХГ. УБ.,1990
  • Цэндийн Дамдинсурэн. К 100 летию со дня рождения. Издательская фирма “Восточная литература” РАН. Москва, 2008.
  • Э.Пүрэвжав. Их эрдэмтэн академич Цэндийн Дамдинсүрэн.  Адмон ХХК-д хэвлэв. УБ., 2008.
0


Сэтгэгдэл (0)

⚠ Анхаар!
Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууныг баримтална уу. Ёс бус сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Мэдээний сэтгэгдэлд Toim.mn хариуцлага хүлээхгүй.





ШИНЭ МЭДЭЭ

И.Мөнхжаргал: Эрх баригчид зөвхөн ялахын төлөө Үндэсний эв нэгдлийг уландаа гишгэж болохгүй10 минут 39 секундын өмнөАЖНАЙГ АЖИХАД: Амны цавчаачдын толгойлгогч "АЖНАЙ"42 минут 54 секундын өмнөМонголын баячууд улстөрчдөд дарлуулж байхдаа таарсан увайгүй л дээ45 минут 3 секундын өмнө“Миний дайсны дайсан бол миний найз”2 цаг 37 минутын өмнөТүүхэн товчоон: Улаанбутангийн тулалдаан3 цаг 3 минутын өмнөХуулийн сайд асны “шүгэл үлээсэн” дээрэмчин нь “Цагаан Шонхор”-ын Ч.Энхтайван байв3 цаг 8 минутын өмнөД.СОСОРБАРАМ: С.Зориг амиа алдсан хэрэг хамт зүтгэж байсан нөхдийг нь насан туршид нь хардуулж, нулимуулж явдаг тогтолцооны цөм болчихлоо3 цаг 9 минутын өмнөУлаанбаатар ба Токио хотын цэвэрлэх байгууламж хэрхэн ажилладаг вэ?3 цаг 12 минутын өмнөЦаг агаарын мэдээ3 цаг 18 минутын өмнөЖ.Соронзонгийн хэргийг давж заалдах шатны шүүхээр дахин хэлэлцүүлэхээр буцааж, шийдвэрлэв3 цаг 21 минутын өмнөС.Зоригийн хэргийн материалыг нууцаас бүрэн гаргахыг шаардав3 цаг 30 минутын өмнөНЭРИЙГ НЬ АШИГЛАГЧ “ЭРЭЭ ЦЭЭРГҮЙЧҮҮД” ЦӨМ С.ЗОРИГИЙГ ТАЙВАН НОЙРСУУЛ…4 сар 22. 10:30Иргэний шилжилт хөдөлгөөний бүртгэлийг энэ сарын 29-нөөс зогсооно4 сар 22. 10:27Р.Базарын баривчилгаанаас улс төрийн “үнэр” л ханхийгээд байна даа4 сар 22. 9:10Нэрд гарсан юмнуудад нэг ч өөдтэй “амьтан” байхгүй4 сар 22. 9:09АЖНАЙГ АЖИХАД: Монголын төр нүдгүй чихгүй мэт аашилсан Ажнайгийн ноёрхол бол хуулиар халхавчилсан хулгай мөнөөсөө мөн4 сар 22. 8:58Баабар: Сарлаг нядлах аргачлал4 сар 22. 8:09Өнөөдөр могой өдөр4 сар 22. 8:07Долоо хоногийн өрнийн зурхай4 сар 22. 8:04Улаанбаатарт өдөртөө 6 хэм дулаан байна4 сар 22. 8:00“…Улс төрийн санхүүжилт” гэвэл Р.Базар ч, банк ч биш, Монголбанкны дэргэдэх СМА буруудна4 сар 22. 7:56Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэг Тайландын Хаант Улсад албан ёсны айлчлал хийнэ4 сар 22. 1:00Улсын начин Б.Түвшинтөгс түрүүллээ4 сар 21. 18:12Б.Ням-Эрдэнэ хүрэл медалийн болзол хангалаа4 сар 21. 18:02Б.Ганхайч Азийн дэд аварга боллоо4 сар 21. 17:56Тодорхой тоймлоно-Долоо хоногийн тойм4 сар 21. 15:33Азийн аваргын тэмцээнийг Монголын жүдочид амжилттай эхлүүллээ4 сар 21. 11:09С.Зоригийн амь насыг бүрэлгэсэн хэргийн талаар хэн юу ярьж байсан бэ4 сар 20. 14:23"Амгалан" Дулааны станцын эрчим хүчний үйлдвэрлэл 1.3 сая Гкал дулаанаар нэмэгдэж байна.4 сар 19. 15:58Л.Оюун-Эрдэнэ: Эрчим хүчний салбартаа бизнесийн өрсөлдөөнийг дэмжиж, реформ хийх цаг нь болсон.4 сар 19. 15:48Говьсүмбэр аймгийн баг шөвгийн дөрөвт шалгарлаа4 сар 19. 0:50“Төв цэнгэлдэх хүрээлэн” ХХК-ийн гүйцэтгэх захирлаар Ж.Энхжаргаланг томиллоо4 сар 18. 22:15Дээд боловсролын байгууллагад оюутан элсүүлэх босго оноог 420 болгов4 сар 18. 21:25Төв цэнгэлдэх хүрээлэнг 100 хувь нийслэлийн эзэмшилд авлаа4 сар 18. 21:02Дээд шүүх Т.Бадамжунайн хэргийг тусгаарлах шаардлагагүй гэж үзжээ4 сар 18. 10:55“Хөгшин” улс төрчдийн "сав" хальсан толхилцоон4 сар 18. 10:29Цасан болон шороон шуурга шуурна4 сар 18. 10:01Ц.Туваан: Эмийн салбарт ашиг сонирхлын хамаарал, “цус ойртолт” хэрээс хэтэрч, бүртгэл, хяналт нь бүр дампуурсан байна4 сар 18. 9:33ЦАГ АГААР: Бусад нутгаар хур тунадас орохгүй4 сар 18. 9:07Д.Ганбаяр: Иргэний болон улс төрийн эрхийг эдлүүлж чадахгүй бол гадагшаа дүрвэх иргэд их байна4 сар 18. 9:02
 Facebook Twitter Youtube