Энэ мэдээ хуучирсан буюу 2023-06-28 нд нийтлэгдсэн байна.

Түүхэн товчоон: Цэндийн Дамдинсүрэн

6/ 28/ 2023    6 цаг 20 минут
Монгол улсын анхны “Ардын уран зохиолч”, хэл шинжлэлийн ухааны доктор (Sc.D), ШУА-ийн жинхэнэ гишүүн, орчин үеийн монголын утга зохиолыг үндэслэгчийн нэг

Халхын Сэцэн хан аймгийн Үйзэн вангийн хошууны тайж Жамьянгаравын хамжлага ард Цэнд бичээчийн хоёр дахь хүү болон Сэцэн хан аймгийн Үйзэн вангийн хошуу нутаг “Билүүт” хавцлын эх “Баруун шанд” хэмээх газар мэндэлсэн.

    Бага насандаа эцэг Цэндээр монгол бичиг заалган уншиж бичиж сурсан. 1924 онд Матад хан уулын хошууны МАН-ын үүрт гишүүнээр элссэн. 1925 оноос Тамсаг булаг дахь цэргийн хороонд бичээч, Улаанбаатар хотод нэгдүгээр морин бригадын наймдугаар хорооны бичээч, Матад хан уулын хошууны намын дарга, Хан Хэнтий уулын аймгийн намын 5 дугаар хуралд төлөөлөгч, Улсын их хурлын төлөөлөгч байжээ. 1926 оноос Хувьсгалт Залуучуудын эвлэлийн төв хорооны байнгын тэргүүлэгч, хэлтсийн эрхлэгч, “Үнэн” сонины эрхлэгч, 1928 онд Үйлдвэрчний Төв Зөвлөлийн дарга, 1932 оноос Шинжлэх Ухааны хүрээлэнд судлаачаар ажиллах болжээ. 1933-1938 онд ЗХУ-ын Ленинград хотод Бага ястны дээд сургууль, Дорно дахиныг судлах хүрээлэнд суралцаж байгаад Монголдоо ирсэн. 1938 оны 11 дүгээр Дотоод яаманд баригдаж байцаагдаж улмаар 1940 онд суллагдсан. 1946 онд Ленинград хотод дахин аспирантурт суралцан, 1950 онд “Гэсэрийн туужийн түүхт үндэс” сэдвээр Москва хотод дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан.

    1969 онд хэвлэгдсэн 50 мянган толгой үгтэй “орос монгол толь” бичгийн хавсралт  болох 1000 жилийн он тооллын харьцуулсан хүснэгтийг нь үндэсний үзэл гаргасан Ленин, Богд хоёрыг нэг доор бичсэн зэргээр шүүмжилж байсан. 1981 онд Шинжлэх ухааны академийн Хэл, зохиолын хүрээлэнгийн Төвд судлалын секторыг үүсгэн байгуулж,  1986 оны 6 дугаар сард таалал төгсөх хүртлээ тус секторын эрхлэгчээр ажиллажээ.

    Ц.Дамдинсүрэнгийн зохиосон шинэ үсгийн дүрмийг 1946 оны 1 дүгээр сарын нэгнээс улс орон даяар хэрэглэх болсон. БНМАУ-ын төрийн шагналыг 1946, 1947, 1951 онд нийт гурван удаа хүртсэн. (Ч.Батдорж)

Үндсэн мэдээлэл:

Адил утгатай үг зохиолч Дамдинсүрэн, эрдэмтэн Дамдинсүрэн
Хамаа бүхий үг Хатигин, Үнэн сонин, Шинжлэх Ухааны Хүрээлэн, Шинжлэх Ухааны Академи, Хэл, зохиолын хүрээлэн, Монголын Хувьсгалт залуучуудын эвлэл
Төрөл Түүхэн зүтгэлтэн
Цаг үе 1908-1986 он
Хэний хаанчлалын үед Манжийн эрхшээлийн үеийн Монгол, Богд хаант Монгол улс, Хэмжээт цаазат Монгол улс, БНМАУ
Өөр нэр (цол, сүмийн цол, хоч нэр гэх мэт) Да багш, академич Дамдинсүрэн
Хүйс Эр
Төрсөн он, сар, өдөр 1908 [1907] оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдөр
Нас барсан он, сар, өдөр 1986
Овог, аймаг Хатиган
Төрсөн газар Халхын Сэцэн хан аймгийн Үйзэн вангийн хошуу, одоогийн Дорнод аймгийн Матад сумын нутагт төржээ
Албан тушаал 1925 онд Тамсаг булаг дахь цэргийн хорооны бичээч, 1926 онд Монголын Хувьсгалт Залуучуудын эвлэлийн төв хорооны байнгын тэргүүлэгч, 1927-1929, 1942-1945 онд “Үнэн” сонины эрхлэгч, 1929-1930 онд Үйлдвэрчний төв зөвлөлийн дарга, Говь-Алтай аймагт хамтралын сургагч, 1932-1933, 1938, 1945-1946 онд Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн судлаач, 1950-1953 онд Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн дарга, 1953-1955 онд Монголын зохиолчдын хорооны дарга, 1955 оноос Монгол Улсын Их Сургуулийн багш, 1959-1963 онд ШУА-ийн [1959-1961 он хүртэл Шинжлэх Ухаан, Дээд боловсролын хүрээлэн] Хэл зохиолын хүрээлэнгийн захирал, 1963 оноос насан эцэслэх хүртлээ ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтнаар ажиллаж байв.
Гэр бүл (эцэг, өвөг эцэг, эх, нагац өвөг, хадам эцэг, хүргэн, эхнэр, нөхөр, хүү охин гэх мэт) Эцэг Цэнд, өвөг эцэг Эрэгзэндоной, эх Уламбаяр, хойд эх Ханд, эхнэр Л.В.Зевина, том хүү Лев 1937 онд төрсөн, дунд хүү Константин 1942 онд төрсөн, бага хүү Михайл 1946 онд төрсөн, охин Дулмаа [орос нэр нь Анна] 1954 онд төрсөн.

Ашигласан ном зохиол

  • Ц.Дамдинсүрэн. Намтрын хуудсаас. Эмхэтгэсэн Р.Отгонбаатар. УХГ. УБ.,1990
  • Цэндийн Дамдинсурэн. К 100 летию со дня рождения. Издательская фирма “Восточная литература” РАН. Москва, 2008.
  • Э.Пүрэвжав. Их эрдэмтэн академич Цэндийн Дамдинсүрэн.  Адмон ХХК-д хэвлэв. УБ., 2008.
0


Сэтгэгдэл (0)

⚠ Анхаар!
Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууныг баримтална уу. Ёс бус сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Мэдээний сэтгэгдэлд Toim.mn хариуцлага хүлээхгүй.





ШИНЭ МЭДЭЭ

Хан-Уул дүүргийн 18-р сургуулийн 21 сурагч бөөлжиж, суулгасан байдалтай эмнэлэгт хүргэгджээ27 минут 10 секундын өмнөСэрэмжлүүлэг: Гарцаар гарч байсан 12-13 насны 2 хүүхэд авто осолд өртөж, нэг нь нас баржээ42 минут 24 секундын өмнөМандал сумын засаг даргын орлогч Л.Мөнхбатад Өмнөд Солонгосын шүүхээс 5 жилийн хорих ял оноожээ4 цаг 1 минутын өмнөГурван настай хүүг зодсон Э залилангийн хэргээр 9 жилийн ял сонсоод давж заалджээ4 цаг 24 минутын өмнөНийслэлийн улсын бүртгэлийн газрын үйлчилгээний хоёр цэг бямба гарагт ажиллана4 цаг 30 минутын өмнөБумбатын рашааны 44.1 га газрыг орон нутгийн тусгай хамгаалалтад авлаа4 цаг 42 минутын өмнөДахин боловсруулах үйлдвэрлэгчийнх хийх ажил уу эсвэл иргэдийнх үү5 цаг 9 минутын өмнөХНХЯ: Цалин, тэтгэврийн нэмэгдэлд иргэд олон нийт ам сайтай байна5 цаг 21 минутын өмнөЦЕГ: 23 дугаар сургуулийн ариун цэврийн өрөөнд “Хяналтын камер байршуулсан байна” гэх мэдээллийг шалгаж байна5 цаг 41 минутын өмнөТөрийн банк: “Мөрөөдлөө хадгалъя-2023” хадгаламжийн урамшуулалт аяны 2 дахь тохирлын эзэд тодорлоо5 цаг 54 минутын өмнөБаянхонгор аймагт ингэний 30-40 ферм байгуулахад Ерөнхий сайдаас дэмжлэг хүслээ5 цаг 58 минутын өмнөАдуундаа яваад сураггүй болсон иргэнийг 9 өдөр эрэн хайж, ар гэрийнхэнтэй нь зөвшилцөж эрлийг зогсоолоо6 цаг 5 минутын өмнөДагуул хот, эдийн засгийн тусгай бүсийг хөгжүүлэх чиглэлээр Тяньжин хоттой хамтран ажиллана6 цаг 13 минутын өмнөАрдчилсан эмэгтэйчүүдийн холбооны ерөнхийлөгчид нэр дэвшигчид6 цаг 36 минутын өмнөIII эмнэлэг 40 саяын өртөгтэй хөлдөөж, засах эмчилгээг нэвтрүүллээ6 цаг 53 минутын өмнөӨвөлжилтийн бэлтгэл 87 хувьтай байна7 цагийн өмнөШойгу Тегеранд айлчилж, Ираны армийн командлалын төлөөлөгчидтэй  уулзав 7 цаг 49 минутын өмнө"БЗД-ийн Засаг дарга Н.Баярмөнхийн ТҮЦ-ийн ачлага хийлгэхээр явуулсан нүүрээ халхалж, маск зүүсэн хүмүүс нь биднийг харанхуй газар аваачаад заналхийлсэн"7 цаг 52 минутын өмнөАТГ: Авлигыг мэдээлэх тусгай дугаараар 259 дуудлага хүлээн авчээ8 цаг 5 минутын өмнөМонгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Япон Улсын Ерөнхий сайд Ф.Кишидатай уулзав8 цаг 25 минутын өмнөС.Баярцогт: Би ганцхан газар шалгагдаагүй. Монголд, Швейцарьт, Хонгконгт, Австралид гээд олон хүчний байгууллагын шалгалтад ороод гарсан8 цаг 43 минутын өмнө"Д.Мөнх-Эрдэнийн хувийн байдалтай холбоотой асуудлыг дэлгэнэ"8 цаг 58 минутын өмнөС.Баярцогт: АН-ын дэд дарга нар Сүүдрийн Засгийн газрын хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулж байгаа9 цаг 3 минутын өмнөБямба гарагт төв талбайд шүдний эмнэлгүүд ажиллана9 цаг 7 минутын өмнөКим Чоль Сан: БНСУ-ын хил дээрээс иргэдийг буцааж буй асуудалд онцгойлон анхаарч, хүмүүнлэгийн үүднээс хандаж ажиллана9 цаг 10 минутын өмнөУулын Карабахын эрх баригчид гал зогсоохоо мэдэгдэв9 цаг 50 минутын өмнөТөрийн үйлчилгээг хүргэхэд давхардал үүсгэхгүй байх, мэдээллээр хангаж ажиллах үүрэг өглөө9 сар 21. 10:57GS 25 дэлгүүрийн үүдэнд гаднаа ил харагдах гэмтэл, шархгүй хүн нас барсан байжээ9 сар 21. 10:42ОБЕГ: Согтуугаар гүүрнээс унаж голын усанд живсэн иргэнийг эрэн хайх ажил үргэлжилж байна9 сар 21. 10:11Согтуугаар тээврийн хэрэгсэл жолоодсон 92 зөрчил илрүүлжээ9 сар 21. 10:05Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх НҮБ-ын индрээс Монгол Улсын байр суурийг илэрхийллээ9 сар 21. 9:45Коронавирусын шинэ омог “Пирола”-гийн гол онцлогийг нэрлэв9 сар 21. 8:52BLOOMBERG: "G-7"-ийн орнууд Украины мөргөлдөөн дахин 6-7 жил үргэлжилж магадгүй гэжээ 9 сар 21. 7:30 Төлөөлөгчдийн танхим Зеленскийгээс АНУ-гийн үзүүлсэн тусламжийн тайланг нэхнэ9 сар 21. 7:25Монголын хоёр тамирчин өнөөдөр алтан медалийн төлөө барилдана9 сар 21. 7:05Т.Аюурсайхан, Б.Ганхуяг нар юу хэлэв9 сар 21. 7:04Монголчууд минь, хэдүүлээ ядаж ажил хийдэг болъё9 сар 21. 7:02Гавьяат тамирчин Д.Отгонжаргал дэлхийгээс 3 дахь медалиа хүртлээ9 сар 21. 7:01Цаг агаар: Зүүн аймгуудын нутгийн өмнөд хэсгээр бороо орно9 сар 21. 7:00Д.Батжаргал: Хатуухан хэлэхэд, нэн тэргүүнд айл өрхийн болон аж ахуйн нэгжийн хогны хураамжийг нэмэх хэрэгтэй9 сар 21. 7:00
 Facebook Twitter Youtube