Энэ мэдээ хуучирсан буюу 2023-11-27 нд нийтлэгдсэн байна.

Түүхэн товчоон: Чингис хааны тахилга

11/ 27/ 2023    6 цаг 42 минут

Монголчуудын уламжлалт тайлга тахилгын зан үйл 

     Чингис хаан 1227 онд Тангадын Баруун Ся улсыг дайлаар мордож яваад хүндээр өвчилж тэнгэрт халив. Хаан эзний алтан шарилыг хасаг тэргэнд залж эх нутгийнх нь зүг явтал Муна уулын өвөрт хасаг тэрэгний дугуй булдаа хүртэл шигдээд татан гаргаж эс чадав. Хаан эзний сүнсийг Сөнөдийн Гилгүдэй баатар аргадан дуудсанаар “хасаг тэрэг хангирсан хөдөлж, хамаг улс баясгалан болсон” тул өмссөн цамц, өргөө гэр, өрөөсөн оймсыг нь тэнд онголон тахижээ. Энэ үеэс Чингис хааныг “Хамаг улсын шүтээн” болгон тахидаг болов.

    Өгөдэй хааны үед Чингис хааны онгон, Их Эзэн Хороо хэмээх байнгын тайлга тахилгын газрыг байгуулсан. Чингис хааны онгоны Их Эзэн Хороонд монгол цэргийн догшин Хар сүлд, байлдааны бүрээ, мөн БоорчиМухулай, Чингис хааны хатан Бөртэ, Хулан, отгон хөвгүүн Тулуй нарын тайлга тахилга нэмэгджээ.

    Хубилай 1295 онд Чингис хааны “Дөрвөн цагийн тайлгын хурим”-ын ёс журмыг тогтоожээ. Үүнд, хаврын сүүл сарын хорин нэгэнд Чингис хааны ерэн есөн цагаагч гүүг барьж цагаан сүргийн цацал өргөх, зуны дунд сарын арван тавнаа ерөн есөн цагаагчин гүүний уураг үрсийг гаргасны өдөр, намрын сүүл сарын арван хоёронд унаганы ногт шилбийг эвхсэнээр намрын ногт ширгийн хурим, өвлийн тэргүүн сарын шинийн гурванд Чингис хааны мялаалгын хурим хийнэ.

    Хубилай хаан Чингис хааны онгоны Их Эзэн Хороог эхлээд Дээд Нийслэл буюу өнөөгийн Өвөр монголын Долон нуурын Шандуд, дараа нь Хатан голын Бор Тохой дахь Ордост шилжүүлэн суурьшуулсан. Чингис хааны Эзэн хороог тухайн үеийн Монголын олон овог, аймаг, түмт, мянгатыг төлөөлүүлэн шилж сонгож авсан 500 өрх хариуцан сахиж, тахилгыг гүйцэтгэж байв. Тэднийг бүх алба татвараас чөлөөлж, зөвхөн хаан эзний сүнс сүлдийг сахин хамгаалж, тахиж байх үүрэг хүлээлгэсэн тул “Шар дархад” хэмээх болжээ. Чингис хааны онгон нь нийт монгол үндэстний ариун дагшин шүтээн, тахилгын орон болж байв. Ийм учраас нэгэн үе Монголын хаан, жонон өргөмжлөх төрийн ёслолыг Ордосын найман цагаан өргөөнд, Чингис хааны тахилгын газар гүйцэтгэдэг уламжлалтай байв.   

    Монголчууд Манжийн эрхшээлд орсны дараа Ар, Өвөр монголын олон газарт тус тусдаа Чингис хааны сүнс сүлд, дүр, туг сүлдийг тахих болсон. Халхад байгуулсан Чингис хааны тахилгын газрын нэг бол Сэцэн хан аймгийн Чин ачит вангийн хошуу, өнөөгийн Дорнод аймгийн Булган сумын нутагт байсан Тугийн сүм буюу Чингис хааны тахилгын сүм юм. (Г.Мягмарсамбуу)

Ашигласан ном зохиол

Монгол Улсын шинжлэх ухаан 1. Чингис хаан толь бичиг. “Согоо нуур” ХХК. Уб.,2006. 

Мягмарсамбуу Г. Чингис хааны тахилгын сүм. “Соёмбо принтинг” ХХК. Уб.,2015.

Нямбуу Х. Хүндлэхийн дээд хөх Монголын төрийн ёслол. Чингисийн тахилга. Улсын хэвлэлийн газар. Уб.,1982.

Дэлгэрүүлж үзэх ном зохиол

Гансүх Д. Эзэн Богд Чингис хааны тасмын их тайлга буюу мэлмий гийсний баяр//”Үндэсний мэдээ”  сонин. 2016.10.20. №200/1324/.

Чингис хааны тахилгын соёл. Шаралдай, Нацаг эмхтгэн найруулав. Өвөр монголын ардын хэвлэлийн хороо 2007 он /Монгол бичгээр/. 

Дулам С. Чингис хааны төрийн бэлгэдэл. “Өнгөт хэвлэл”. Уб.,2006.

0


Сэтгэгдэл (0)

⚠ Анхаар!
Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууныг баримтална уу. Ёс бус сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Мэдээний сэтгэгдэлд Toim.mn хариуцлага хүлээхгүй.





ШИНЭ МЭДЭЭ

Бутан улстай хөдөө аж ахуй, боловсрол, соёл, уламжлалт анагаах ухааны салбарт хамтран ажиллана7 сар 9. 12:59Байнгын хорооны бүрэлдэхүүнд өөрчлөлт оруулах тухай Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийг батлав7 сар 9. 12:51Шинээр Хяналт үнэлгээний болон өрсөлдөөний асуудал эрхэлсэн сайдтай болно7 сар 8. 17:54АН, ХҮН намын дарга нар Монгол Улсаа нэгдүгээрт тавьсан шийдвэр гаргасан Ерөнхий сайдын байр суурьтай санал нэг байна гэв7 сар 8. 17:46Гавьяат тамирчин Ч.Дамдиншарав, Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан Д.Мөнхөө нарт Хөдөлмөрийн баатар цол хүртээлээ7 сар 8. 17:12ҮСХ: Улсын цолтой бөхийн тоо ойролцоогоор 661 байна7 сар 8. 12:29Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ: Монгол Улсаа илүү хурдтай хөгжүүлэхийн тулд улс төрийн намууд хамтран Засгийн газар байгуулж байна7 сар 8. 11:56Ш.Баранчулуун: Хотын дундуур урсаж байгаа голыг өргөтөх боломжгүй учраас лаг хагшаасыг цэвэрлэж, гүнзгийрүүлэх нь зөв7 сар 8. 9:38Гамшиг, аюулт үзэгдлийн улмаас өнгөрсөн 7 хоногт 17 хүн нас барсан байна7 сар 8. 9:3511, 12-нд төвийн аймгуудын ихэнх нутгаар бороо орно7 сар 8. 9:30Зурхай: Үс шинээр үргээлгэх буюу засуулбал эд малтай баялаг төгс болно7 сар 8. 9:24ШЕЗ хуульд байхгүй заалтаар шүүгч томилдог болоо юу?!7 сар 8. 9:07Элсэлтийн ерөнхий шалгалтад 77 шалгуулагч 800 оноо авчээ7 сар 8. 8:52АН Засгийн газарт хамтрахаар болов7 сар 8. 8:49Ц.Батнайрамдал: Цоо шинэ хөгжим, хувцас дизайн, бүрэн автомат тайз чимэглэл бүхий монгол мюзиклийг нээнэ7 сар 7. 13:08Ерөнхий сайдаар Л.Оюун-Эрдэнийг гишүүдийн 99 хувийн саналаар улираан томиллоо7 сар 5. 19:12“Монгол Улсын Их Хурлын Байнгын хорооны бүрэлдэхүүний тухай” УИХ-ын тогтоол батлагдав7 сар 5. 18:12Улаанбаатар хот, “Дова инженеринг” түншлэл хооронд метроны зөвлөх үйлчилгээний гэрээ байгууллаа7 сар 5. 13:28МАН-ын бүлгийн даргаа Л.Мөнхбаатар, АН-ын бүлгийн даргаар О.Цогтгэрэл ажиллана7 сар 5. 13:03Баянзүрх дүүргийн Засаг даргаар Ганбаатарын ЖАРГАЛСАЙХАН томилогдлоо7 сар 5. 12:52“Улаанбаатар метро” төсөлд зөвлөх үйлчилгээ үзүүлэгчээр шалгарсан БНСУ-ын “Дова инженеринг” -тэй гэрээ байгуулна7 сар 5. 7:59Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх ШХАБ-ын дээд түвшний уулзалтад ажиглагчаар оролцож, үг хэллээ7 сар 5. 7:55Улаанбаатарт дуу цахилгаантай аадар бороо орно7 сар 5. 7:38Зурхай: Гэрээ хэлцэл хийхэд сайн өдөр7 сар 5. 7:36О.Цогтгэрэл: Засагт орохгүй7 сар 3. 9:18Ажиглагчид: Томсгосон тойрогт сурталчилгааны хугацаа хангалтгүй байна7 сар 3. 9:05Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх ШХАБ-ын дээд түвшний уулзалтад оролцоно7 сар 2. 18:20УПЕГ: Шийдвэр гүйцэтгэгч М.Б нь нэр бүхий албан тушаалтнуудын гарын үсгийг хуурамчаар үйлдсэн хэргийг шүүхэд шилжүүлжээ7 сар 2. 18:18Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх: Монгол хүн бүрийн аж амьдралд бодит үр өгөөжөө өгсөн эдийн засгийн бодлогыг нэн тэргүүнд хэрэгжүүлэх шаардлагатай байна.7 сар 2. 18:18Д.Амарбаясгалан: Иргэдийн төрдөө итгэх итгэлийг сэргээсэн шинэ цагийн парламентыг бид цогцлоох үүрэгтэй7 сар 2. 17:57Улаанбаатарт үүлшинэ, +27...+29 градус дулаан байна7 сар 2. 7:05Зурхай: Сэтгэлд сэвтэй газар очиход муу өдөр7 сар 2. 6:45Ерөнхийлөгч УИХ-ын сонгуульд суудал авсан нам, эвслийн удирдлагыг хүлээн авч уулзлаа7 сар 1. 17:33Монгол Улсын Ерөнхийлөгч УИХ-ын Анхдугаар чуулганыг маргааш товлон зарлалаа7 сар 1. 17:30МАН ард түмний олонхын итгэлийг хүлээсэн учраас ачааны хүндийг дангаар үүрэх ёстой7 сар 1. 14:39Үндэсний их баяр наадмын хөтөлбөрийг танилцуулж байна7 сар 1. 13:42СЕХ:126 нэр дэвшигчийг УИХ-ын гишүүнээр сонгогдсонд тооцож, тогтоол батлав7 сар 1. 13:40Н.Өнөрцэцэгт холбогдох хэргийг хянан хэлэлцэх шүүх хуралдааныг хойшлуулав7 сар 1. 11:13Эрх баригч ба сөрөг хүчин байх уу эсвэл хамтрах уу?7 сар 1. 10:04СЕХ : УИХ-ын сонгуулийн дүнг Ерөнхийлөгчид өргөн мэдүүлнэ7 сар 1. 10:02
 Facebook Twitter Youtube