Энэ мэдээ хуучирсан буюу 2023-11-27 нд нийтлэгдсэн байна.

Түүхэн товчоон: Чингис хааны тахилга

11/ 27/ 2023    6 цаг 42 минут

Монголчуудын уламжлалт тайлга тахилгын зан үйл 

     Чингис хаан 1227 онд Тангадын Баруун Ся улсыг дайлаар мордож яваад хүндээр өвчилж тэнгэрт халив. Хаан эзний алтан шарилыг хасаг тэргэнд залж эх нутгийнх нь зүг явтал Муна уулын өвөрт хасаг тэрэгний дугуй булдаа хүртэл шигдээд татан гаргаж эс чадав. Хаан эзний сүнсийг Сөнөдийн Гилгүдэй баатар аргадан дуудсанаар “хасаг тэрэг хангирсан хөдөлж, хамаг улс баясгалан болсон” тул өмссөн цамц, өргөө гэр, өрөөсөн оймсыг нь тэнд онголон тахижээ. Энэ үеэс Чингис хааныг “Хамаг улсын шүтээн” болгон тахидаг болов.

    Өгөдэй хааны үед Чингис хааны онгон, Их Эзэн Хороо хэмээх байнгын тайлга тахилгын газрыг байгуулсан. Чингис хааны онгоны Их Эзэн Хороонд монгол цэргийн догшин Хар сүлд, байлдааны бүрээ, мөн БоорчиМухулай, Чингис хааны хатан Бөртэ, Хулан, отгон хөвгүүн Тулуй нарын тайлга тахилга нэмэгджээ.

    Хубилай 1295 онд Чингис хааны “Дөрвөн цагийн тайлгын хурим”-ын ёс журмыг тогтоожээ. Үүнд, хаврын сүүл сарын хорин нэгэнд Чингис хааны ерэн есөн цагаагч гүүг барьж цагаан сүргийн цацал өргөх, зуны дунд сарын арван тавнаа ерөн есөн цагаагчин гүүний уураг үрсийг гаргасны өдөр, намрын сүүл сарын арван хоёронд унаганы ногт шилбийг эвхсэнээр намрын ногт ширгийн хурим, өвлийн тэргүүн сарын шинийн гурванд Чингис хааны мялаалгын хурим хийнэ.

    Хубилай хаан Чингис хааны онгоны Их Эзэн Хороог эхлээд Дээд Нийслэл буюу өнөөгийн Өвөр монголын Долон нуурын Шандуд, дараа нь Хатан голын Бор Тохой дахь Ордост шилжүүлэн суурьшуулсан. Чингис хааны Эзэн хороог тухайн үеийн Монголын олон овог, аймаг, түмт, мянгатыг төлөөлүүлэн шилж сонгож авсан 500 өрх хариуцан сахиж, тахилгыг гүйцэтгэж байв. Тэднийг бүх алба татвараас чөлөөлж, зөвхөн хаан эзний сүнс сүлдийг сахин хамгаалж, тахиж байх үүрэг хүлээлгэсэн тул “Шар дархад” хэмээх болжээ. Чингис хааны онгон нь нийт монгол үндэстний ариун дагшин шүтээн, тахилгын орон болж байв. Ийм учраас нэгэн үе Монголын хаан, жонон өргөмжлөх төрийн ёслолыг Ордосын найман цагаан өргөөнд, Чингис хааны тахилгын газар гүйцэтгэдэг уламжлалтай байв.   

    Монголчууд Манжийн эрхшээлд орсны дараа Ар, Өвөр монголын олон газарт тус тусдаа Чингис хааны сүнс сүлд, дүр, туг сүлдийг тахих болсон. Халхад байгуулсан Чингис хааны тахилгын газрын нэг бол Сэцэн хан аймгийн Чин ачит вангийн хошуу, өнөөгийн Дорнод аймгийн Булган сумын нутагт байсан Тугийн сүм буюу Чингис хааны тахилгын сүм юм. (Г.Мягмарсамбуу)

Ашигласан ном зохиол

Монгол Улсын шинжлэх ухаан 1. Чингис хаан толь бичиг. “Согоо нуур” ХХК. Уб.,2006. 

Мягмарсамбуу Г. Чингис хааны тахилгын сүм. “Соёмбо принтинг” ХХК. Уб.,2015.

Нямбуу Х. Хүндлэхийн дээд хөх Монголын төрийн ёслол. Чингисийн тахилга. Улсын хэвлэлийн газар. Уб.,1982.

Дэлгэрүүлж үзэх ном зохиол

Гансүх Д. Эзэн Богд Чингис хааны тасмын их тайлга буюу мэлмий гийсний баяр//”Үндэсний мэдээ”  сонин. 2016.10.20. №200/1324/.

Чингис хааны тахилгын соёл. Шаралдай, Нацаг эмхтгэн найруулав. Өвөр монголын ардын хэвлэлийн хороо 2007 он /Монгол бичгээр/. 

Дулам С. Чингис хааны төрийн бэлгэдэл. “Өнгөт хэвлэл”. Уб.,2006.

0


Сэтгэгдэл (0)

⚠ Анхаар!
Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууныг баримтална уу. Ёс бус сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Мэдээний сэтгэгдэлд Toim.mn хариуцлага хүлээхгүй.





ШИНЭ МЭДЭЭ

Хокүсэйхо А.Даваанинж сүмогоос зодог тайлж, түүний багш Хакүхо М.Даваажаргалыг зэрэглэл бууруулжээ2 сар 23. 12:21Нийслэлийн Засаг даргын зөвлөхөөр М.Найданхүү, Ж.Энхжаргалан нарыг томиллоо2 сар 23. 10:52“Nova-C” буугч төхөөрөмж өнөөдөр саран дээр газардах төлөвлөгөөтэй байна2 сар 23. 9:00АТГ: Төрийн албан хаагчийн ёс зүй, хүнд сурталд хамаарах 6 гомдол, мэдээллийг хянан шалгав2 сар 23. 9:00Энэ оны дөрөвдүгээр сарын 1-нээс цалин, тэтгэврийг  нэмнэ2 сар 23. 8:45МЕДВЕДЕВ:  ОХУ-ын зэвсгийн үйлдвэрлэл 1500 хувиар нэмэгдсэн2 сар 23. 8:45ЦАГ АГААР:  Хангай, Хөвсгөл, Хэнтийн уулархаг нутгаар цас орж,  шуурна2 сар 23. 7:45ЗУРХАЙ: Өнөөдөр Идэрийн барилдлагатай өдөр2 сар 23. 7:30Сэлбэ голын 21,340 тонн мөсийг зөөн тээвэрлээд байна2 сар 22. 17:05УИХ-ын дарга Г.Занданшатар Бүгд Найрамдах Киргиз Улсад энэ сарын 25, 26-ны өдөр айлчилна2 сар 22. 13:08С.АМАРСАЙХАН: Малчид Төрийн банкнаас 685 тэрбум, Хаан банкнаас 580 тэрбумын зээл авсан байна2 сар 22. 12:24Яармагийн гүүр орчмын шонг өвс ачсан “Норд бенз“ мөргөжээ2 сар 22. 12:09Элон Маск Цагаан ордонд нууцаар зочилжээ2 сар 22. 9:25БНСУ-д суралцах оюутнууд суралцангаа ажиллах хөтөлбөрт хамрагдана2 сар 22. 9:13Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ зудын дараах нөхөн сэргээлт, малчдын амьдралд онцгой анхаарахаа илэрхийллээ2 сар 22. 9:10" Тавантолгой төмөр зам" ХХК-д Засгийн газар, Цагдаагийн байгууллагаас шалгалт оржээ2 сар 22. 8:30ЗУРХАЙ: Улаан бар сарын гурван хөх улаан луу өдөр2 сар 22. 7:45Өнөөдөр хангайн уулархаг нутаг болон Орхон голын сав газраар цас орж  шуурна2 сар 22. 7:30Туркийн үйлдвэрлэсэн тав дахь үеийн сөнөөгч онгоц анхны нислэгээ үйлдэв2 сар 21. 19:35Орон нутгийн замд хунгарласан цасыг цэвэрлэж, үнс, давс цацаж байна2 сар 21. 19:29НИТХ-ын зөвлөл нийслэлийн төсвийн тодотголыг хэлэлцэхийг дэмжлээ2 сар 21. 19:25НӨАТ-ын урамшууллын сугалаанаас 43 261 иргэн азтан болжээ2 сар 21. 19:21МАДУРО: Венесуэл улс  удахгүй БРИКС-т элсэнэ2 сар 21. 11:00Эрдэнэбүрэнгийн УЦС-ын үндсэн барилгын ажлыг эхлэх гэрээг удахгүй үзэглэх төлөвлөгөөтэй байна2 сар 21. 10:30Папуа Шинэ Гвинейн овог аймгуудын хооронд мөргөлдөөн болж 53 хүн амь үрэгджээ2 сар 21. 10:00Өнөөдөр НӨАТ-ын урамшууллын сугалааны тохиролтой2 сар 21. 9:30Малчдын зээлийн эргэн төлөлтийг 6 дугаар сар хүртэл хойшлуулна2 сар 21. 9:10Өнөөдөр болох үйл явдал2 сар 21. 9:06ФОН ДЕР ЛЕЙЕН: ЕХ ойрын өдрүүдэд Оросын хөрөнгийн орлогыг ашиглахыг хуульчлах болно2 сар 21. 8:50Г.Занданшатар: Татварын бодлогын цогц шинэчлэл нь дотоодын үйлдвэрлэгч, ажлын байр бий болгогчдыг дэмжихэд чиглэх ёстой2 сар 21. 8:30ЗУРХАЙ: Хаврын тэргүүн улаан бар сарын дөрвөн ногоон хөхөгчин туулай өдөр2 сар 21. 7:40ЦАГ АГААР: Өнөөдөр говийн нутгийн өмнөд хэсгээр цас орж, явган шуурга шуурна2 сар 21. 7:30"Тавантолгой төмөр зам" ХХК бичлэг нь задарсан ажилтнуудаа халжээ2 сар 20. 14:50Зудын гамшигт нэрвэгдсэн малчдад УБТЗ “ХНН” 500 сая төгрөг хандивлав2 сар 20. 13:45Үндсэн хууль: Газрын хэвлий, түүний баялаг төрийн нийтийн өмч Бодит байдал: Газрын хэвлий төрийн өмч, түүний баялаг “Ажнай” Д.Бат-Эрдэнийх2 сар 20. 12:19Путин Хойд Солонгосын удирдагч Ким Жон Унд Орост үйлдвэрлэсэн машин бэлэглэжээ2 сар 20. 10:44П.Сайнзориг: Энэ онд метроны суурь судалгаануудыг хийж, барилгын ажлыг эхлүүлнэ2 сар 20. 9:59АТГ: Хэрэг бүртгэлтийн 20 хэрэг шинээр нээв2 сар 20. 9:54Сүүлийн 49 жил ажиглагдаагүй цас ихтэй жил болж байна2 сар 20. 9:45 ЮЛИЯ НАВАЛЬНАЯ: Нөхрийнхөө үйл хэргийг  үргэлжлүүлнэ2 сар 20. 8:50
 Facebook Twitter Youtube