Энэ мэдээ хуучирсан буюу 2024-01-05 нд нийтлэгдсэн байна.

Түүхэн товчоон: Эртний монголчуудын булш

1/ 5/ 2024    8 цаг 14 минут

Дундад эртний монголчуудын булш оршуулгын дурсгалыг язгууртны болон жирийн иргэдийн хэмээн ангилан үздэг.

      Эртний монголчуудын язгууртны бунхант оршуулга манай улсын нутгаас хараахан олдоогүй байна. Гэхдээ сүүлийн жилүүдэд Сүхбаатар аймгийн Онгон сумын нутаг Таван Толгойд малтан судалсан булшнууд нь XIII-XV зууны монгол язгууртных болох нь тодорхой болж байна. Таван толгойн булшны зохион байгуулалт нь газрын хөрсөн дээр чулуугаар цагариглан өрж хийсэн овоолгоор танигдана. Баялаг олдвортой булшинд гүн нүх малтаж хүүрийг гурван давхар төмөрлөг бүслүүртэй модон авсанд агуулж, толгойг нь их төлөв хойд зүг чиглүүлэн тавьж эмээл хазаартай хөлөг морь дагалдуулан оршуулсан нь илэрсэн байдаг.

     Сурвалж бичгийн мэдээнд дундад зууны монголчууд хүүр оршуулахдаа ихэд нууцалж, ялангуяа хаад ихсийг оршуулсан газраа хэнд ч мэдэгдэхгүй болгохыг эрмэлздэг байсан тухай өгүүлсэн нь бий. Тиймээс ч Монголын их хаад байтугай, нэр ус нь тодорхой нэг ч язгууртан ноёны булшийг нээн олж малтан шинжилсэн зүйл одоогоор үгүй юм.

     Дундад зууны монголчуудын жирийн иргэдийн булш ихэвчлэн нэг газар цөөн тоотой олдох бөгөөд газрын хөрсөн дээр чулуу өрж хийсэн нууцлаг дараастай, заримдаа шороон овоолготой, дараасыг хуулж авахад голдуу дан шороогоор булж төдий л гүн биш булшны нүхэнд австай, авсгүй хоёр янзаар оршуулсан байдаг. Түүнээс гадна булшны нүхэн дэх аль нэг талын ханыг хажуу тийш хөндийлөн ухаж шарилыг хөмөгт тавьж нууцлан оршуулах зан үйл байжээ.

     Эрэгтэй хүний булшнаас байлдааны зэр зэвсгийн зүйлс, нумын ясан наалт, үйсэн саадаг, эмээл, дөрөө, хазаарын хэрэглэл, хэт цахиур, бүсний чимэглэл олдох ба эмэгтэй хүний булшинд гоёл чимэглэлийн зүйлс, богтаг малгай, үйлний хайч, ээрүүлийн таваг, сам, толь, сав суулга гэх мэт зүйл дагалдуулан хийсэн нь нийтлэг тохиолдоно. Мөн булшнаас хойлгын махан хүнсний үлдэгдэл болох элдэв мал амьтны яс, үүний дотроос ихэвчлэн хонины шагайтай шаант, нуруу, дал дагалдуулсан байдаг. Шагай чөмгийг ихэвчлэн хүүрийн толгой талд шагайтай талаар нь доош харуулж босгон тавьдаг зан үйл байжээ.

     Одоогоор манай улсын нутагт нийт 80 шахам газар 600 орчим эртний монгол булш малтан шинжилж судалгааны үр дүнгээс хэвлэн нийтэлжээ. Өнөөгийн судалгааны түвшинд малтан судалсан булшнуудыг он цагийн хувьд Монголын археологийн соёлын түрүү үе (X-XII зуун), сонгодог үе (XIII-XIV зуун), хожуу үеийнх (XV-XVII зуун) хэмээн ангилж болно. (Н.Батболд)

Ашигласан ном зохиол

Амартүвшин Ч., Батболд Н., Эрэгзэн Г., Батдалай Б. Чандмань Хар уулын археологийн дурсгал I. УБ., 2015.

Батдалай Б. Дундад зууны үеийн булш оршуулгын дурсгалын он цагийн асуудалд. // Археологийн судлал. Т.XXXV, fasc.32, УБ., 2015, тал 483-493.

Пэрлээ Х. Эртний монголчуудын үхэгсдээ оршуулж байсан зан үйлийн асуудалд. УБ., 1956.

Төрбат Ц, Батсүх Д. Таван толгойн монгол язгууртны булшнууд. // Монгол-Францын археологийн нээлтүүд, хорин жилийн хамтын ажиллагаа. Үзэсгэлэнгийн каталог. УБ., 2015, тал 139-169.

Эрдэнэбат У. Монгол эхнэрийн богтаг малгай. УБ., 2006.

Эрдэнэбат У. Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт дундад зууны монголчуудын булш, оршуулгын дурсгалыг судалсан тойм. // Монголын археологийн шинжлэх ухаан. “Монгол улсын шинжлэх ухаан” 108 боть цуврал бүтээлийн 32-р боть. УБ., 2007.

Эрдэнэбат У., Төрбат Ц. Онгон нутгийн өв соёл. УБ., 2011.

0


Сэтгэгдэл (0)

⚠ Анхаар!
Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууныг баримтална уу. Ёс бус сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Мэдээний сэтгэгдэлд Toim.mn хариуцлага хүлээхгүй.





ШИНЭ МЭДЭЭ

“Миний дайсны дайсан бол миний найз”1 цаг 16 минутын өмнөТүүхэн товчоон: Улаанбутангийн тулалдаан1 цаг 42 минутын өмнөХуулийн сайд асны “шүгэл үлээсэн” дээрэмчин нь “Цагаан Шонхор”-ын Ч.Энхтайван байв1 цаг 47 минутын өмнөД.СОСОРБАРАМ: С.Зориг амиа алдсан хэрэг хамт зүтгэж байсан нөхдийг нь насан туршид нь хардуулж, нулимуулж явдаг тогтолцооны цөм болчихлоо1 цаг 48 минутын өмнөУлаанбаатар ба Токио хотын цэвэрлэх байгууламж хэрхэн ажилладаг вэ?1 цаг 51 минутын өмнөЦаг агаарын мэдээ1 цаг 57 минутын өмнөЖ.Соронзонгийн хэргийг давж заалдах шатны шүүхээр дахин хэлэлцүүлэхээр буцааж, шийдвэрлэв2 цагийн өмнөС.Зоригийн хэргийн материалыг нууцаас бүрэн гаргахыг шаардав2 цаг 9 минутын өмнөНЭРИЙГ НЬ АШИГЛАГЧ “ЭРЭЭ ЦЭЭРГҮЙЧҮҮД” ЦӨМ С.ЗОРИГИЙГ ТАЙВАН НОЙРСУУЛ…4 сар 22. 10:30Иргэний шилжилт хөдөлгөөний бүртгэлийг энэ сарын 29-нөөс зогсооно4 сар 22. 10:27Р.Базарын баривчилгаанаас улс төрийн “үнэр” л ханхийгээд байна даа4 сар 22. 9:10Нэрд гарсан юмнуудад нэг ч өөдтэй “амьтан” байхгүй4 сар 22. 9:09АЖНАЙГ АЖИХАД: Монголын төр нүдгүй чихгүй мэт аашилсан Ажнайгийн ноёрхол бол хуулиар халхавчилсан хулгай мөнөөсөө мөн4 сар 22. 8:58Баабар: Сарлаг нядлах аргачлал4 сар 22. 8:09Өнөөдөр могой өдөр4 сар 22. 8:07Долоо хоногийн өрнийн зурхай4 сар 22. 8:04Улаанбаатарт өдөртөө 6 хэм дулаан байна4 сар 22. 8:00“…Улс төрийн санхүүжилт” гэвэл Р.Базар ч, банк ч биш, Монголбанкны дэргэдэх СМА буруудна4 сар 22. 7:56Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэг Тайландын Хаант Улсад албан ёсны айлчлал хийнэ4 сар 22. 1:00Улсын начин Б.Түвшинтөгс түрүүллээ4 сар 21. 18:12Б.Ням-Эрдэнэ хүрэл медалийн болзол хангалаа4 сар 21. 18:02Б.Ганхайч Азийн дэд аварга боллоо4 сар 21. 17:56Тодорхой тоймлоно-Долоо хоногийн тойм4 сар 21. 15:33Азийн аваргын тэмцээнийг Монголын жүдочид амжилттай эхлүүллээ4 сар 21. 11:09С.Зоригийн амь насыг бүрэлгэсэн хэргийн талаар хэн юу ярьж байсан бэ4 сар 20. 14:23"Амгалан" Дулааны станцын эрчим хүчний үйлдвэрлэл 1.3 сая Гкал дулаанаар нэмэгдэж байна.4 сар 19. 15:58Л.Оюун-Эрдэнэ: Эрчим хүчний салбартаа бизнесийн өрсөлдөөнийг дэмжиж, реформ хийх цаг нь болсон.4 сар 19. 15:48Говьсүмбэр аймгийн баг шөвгийн дөрөвт шалгарлаа4 сар 19. 0:50“Төв цэнгэлдэх хүрээлэн” ХХК-ийн гүйцэтгэх захирлаар Ж.Энхжаргаланг томиллоо4 сар 18. 22:15Дээд боловсролын байгууллагад оюутан элсүүлэх босго оноог 420 болгов4 сар 18. 21:25Төв цэнгэлдэх хүрээлэнг 100 хувь нийслэлийн эзэмшилд авлаа4 сар 18. 21:02Дээд шүүх Т.Бадамжунайн хэргийг тусгаарлах шаардлагагүй гэж үзжээ4 сар 18. 10:55“Хөгшин” улс төрчдийн "сав" хальсан толхилцоон4 сар 18. 10:29Цасан болон шороон шуурга шуурна4 сар 18. 10:01Ц.Туваан: Эмийн салбарт ашиг сонирхлын хамаарал, “цус ойртолт” хэрээс хэтэрч, бүртгэл, хяналт нь бүр дампуурсан байна4 сар 18. 9:33ЦАГ АГААР: Бусад нутгаар хур тунадас орохгүй4 сар 18. 9:07Д.Ганбаяр: Иргэний болон улс төрийн эрхийг эдлүүлж чадахгүй бол гадагшаа дүрвэх иргэд их байна4 сар 18. 9:02Арабын Нэгдсэн Эмиратад сүүлийн 75 жилд үзэгдээгүй их хур тунадас унаснаас Дубай хот үерт автав4 сар 18. 9:00Эрдэнэтийн овоолгуудыг “…Үүсмэл орд”-ын заалт нь одоогийн эзэмшигчдэд үлдээх үү?!4 сар 18. 8:57Хуульч П.Эрхэмбаяр: Р.Базарыг сүр хүчтэй саатуулахдаа иргэний жам ёсны эрхээс эхлээд олон хууль зөрчлөө4 сар 18. 8:55
 Facebook Twitter Youtube