Энэ мэдээ хуучирсан буюу 2023-05-27 нд нийтлэгдсэн байна.

Түүхэн товчоон: Гэрийн үеийн бичмэл

5/ 27/ 2023    6 цаг 31 минут

Гэрийн үеийн бичмэл гэдэг нь өөрсдийн овог, угсаа язгуур, үе залгамжаа үр хойчистоо мэдүүлэхийн тулд бичгээр хөтлөн уламжилсныг хэлнэ.

Гэрийн үеийн бичмэл буюу гэрийн түүх, угийн бичиг хоёрын үүссэн цаг хугацаа нь монголчуудын түүхийн тодорхой хоёр үед хамаарна. Угийн бичиг нь овог нийтийн түүхийн тэмдэглэл байсан бол, гэрийн түүх нь нэгэн өрхөөс гаралтай хэсэг хүмүүсийн тэмдэглэл байжээ. Овгийн түүхийн тухай аман домгоос угийн бичиг үүсэж, овог задарч айл гарч ирсэнтэй холбогдон аман уламжлалын үндсэн дээр гэрийн түүх үүсчээ. Овгийн байгуулал задарснаас хойш угийн бичиг, гэрийн үеийн бичмэлийн ялгаа аажмаар үгүй болж уг удмаа дурдаад гэрийн түүхээ үргэлжлүүлэн бичдэг болжээ. Бичиг үсэг үүсээгүй байх тэр цагт удам угсаагаа цээжлүүлэн амаар уламжилдаг байж. Бичиг үсэг үүссэн үеэс ясан төрөл буюу эцгийн талын шугамыг баримтлан, үеэс үе дамжуулан тасралтгүй залгаж хөтөлснийг угийн бичиг буюу гэрийн үеийн бичмэл гэх болжээ.

Гэрийн үеийн бичиг хөтлөх нь ХХ зууны эхний хориод он хүрчээ. 1929 оноос эцгийн нэрээр овоглох болсноос хойш удмын бичгээ хөтлөх нь аажмаар мартагдсан ч 1990-ээд оноос сэргэж байгаа ч хараахан нийтийг хамарч чадахгүй байна.

Гэрийн үеийн бичмэл нь ноёд тайж нарын, харц өрхийн гэсэн ялгавартай байв. Язгууртнуудын гэрийн үеийн бичмэлд угсаа язгуур, албан тушаал, цол, эрх мэдэл, угсаа залгасан хүн зэргийг маш тодорхой бичиж дээд газар мэдүүлнэ. Харин жирийн өрхийн бичигт алба хашиж байсан байдал, ижил нэртнүүдийг ялгахад тустай хоч нэр зэргийг бичдэг байж.

Гэрийн түүхийг зургаар тоймлон үзүүлэх, түүхчлэн бичих хоёр аргаар үйлдэнэ. Угийн зургийг 3 янзаар үйлдэнэ. Нэгд, шулуун шугамаар зааглан дээрээс нь доош цувуулан байрлуулж бичих, энэ нь хамгийн өргөн дэлгэрсэн хэлбэр, хоёрт, модны цагариг мэт гадагш томорсон олон тойрог татаад, голын тойрогт өндөр өвгөө байрлуулж гаднах тойрог бүрт нь нэг үеийг багтаан, хүмүүсийнхээ нэрийг бичнэ. Тэгэхдээ хэний хүүхэд хэн болохыг зааж хооронд нь зураасаар холбож өгнө.Үүний жишээ нь Чингис хаанаас эхлэн бичсэн Халхын 4 аймгийн ноёдын угийн бичгийн хүрдэн зураг, Сэцэн хан Шолойн угийн зураглал зэргийг дурдаж болно. Гуравт, угийн зураглалыг модны мөчир мэт салбарлуулан хөтөлдөг байж. Буриадууд их төлөв ингэж тэмдэглэдэг.

Монголчуудын угийн бичгээс үзвэл тэдний нэг үе дунджаар 20-25 жил байна. Гэрийн үеийн бичмэлд өөрийн биеэс дээш 8 үеийг, доош 5 үеийг багтаан бичнэ. Эцгээ мэдэхгүй бутач хүүхдийн тухайд эхийн овгоор тэмдэглэдэг байж. Эцгийн гэрээс өрх тусгаарласан айл бүр өрх гэрийнхээ удмын  бичгийг хөтлөх ёстой бөгөөд бичин жилтэй хүнээр эхлэн бичүүлнэ. Хэрэв байхгүй бол сайн өдрийг сонгон бичин жилтэнг урьж үйлдүүлнэ.

Гэрийн түүх, угийн бичиг нь удмын сангийн, хууль эрх зүйн чухал түүхэн сурвалжид зүй ёсоор орно.

Өргөн уудам нутагт тархан нутагладаг, хүн ам харьцангуй бага, цус ойртож удмын сан бохиртох эрсдэл өндөртэй зэрэг нь ураг, удмаа сайн мэдэж, хойч үедээ дамжуулан өвлүүлэх шаардлагатай холбоотой. (С.Цолмон)

Ашигласан ном зохиол

Очир Тайжиуд, Сэржээ Бэсүд. Монголчуудын овгийн лавлах,УБ.,1998

Пэрлээ Х., Нэгэн гэрийн түүхийн тухай,//Бүтээлийн чуулган, III боть. УБ.,2012

Сумъяабаатар Б.,  Буриадын угийн бичгээс, УБ.,1966

Шагдарсүрэн Ц., Монголчуудын удмын судар буюу гэрийн үеийн бичмэл// Монголчуудын утга соёлын товчоон, УБ.,2003

0


Сэтгэгдэл (0)

⚠ Анхаар!
Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууныг баримтална уу. Ёс бус сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Мэдээний сэтгэгдэлд Toim.mn хариуцлага хүлээхгүй.





ШИНЭ МЭДЭЭ

Р.Сэддоржид сумдын Засаг дарга нар нь захирагддаггүй гэж үү2 цаг 20 минутын өмнөА.Батпүрэв: Сонгуулийн дараа Монгол Улсын эдийн засагт хямрал болох эрсдэл байна2 цаг 23 минутын өмнөАН эмх цэгцгүй ч эрүүл, МАН цэвэрхэн ч зальжин аргаар нэр дэвшигчдээ тодруулав5 цаг 44 минутын өмнөНойтон цас орно5 цаг 50 минутын өмнөХөдөөнийхөн гэнэн цайлган сэтгэлтэй гэдэг үлгэр одоо худлаа болсон5 цаг 58 минутын өмнөСонгогчдоо! шалгалтандаа орцгоо!5 цаг 59 минутын өмнөЖ.Сүхбаатар: Нууцын хуулиар тендер явуулсан олон газар байдаг юм билээ6 цаг 3 минутын өмнөЭрдэнэтийн овоо ба “Эрдэнэтийн овоолго”6 цаг 4 минутын өмнөУлсын циркийн хувьчлал ба циркийн урлагийн хувь заяа6 цаг 11 минутын өмнөР.Сэддоржид сумдын Засаг дарга нар нь захирагддаггүй гэж үү5 сар 21. 13:08Тэнгэр олон улсын бөөгийн фестиваль зохион байгуулна5 сар 21. 13:01УИХ-ын сонгууль 2024: МАН-аас нэр дэвшигчид5 сар 21. 10:06"Ногоон автобус"-ны гэх хэргийг сонсгол өнөөдөр эхэлнэ5 сар 21. 9:37Э.Бат-Үүл: Монголын ардчилал “нохойн наадам“ болж дууссаныг хараад, шимширч сууна5 сар 21. 9:03УИХ 2024: АН-аас нэр дэвшигчид5 сар 21. 7:20ДАШТ: Л.Анхзаяа, Л.Энхрийлэн нар хүрэл медалийн төлөө хүч үзнэ5 сар 20. 21:29ХҮН намын УИХ-ын 2024 оны сонгуульд нэр дэвшигчид тодорчээ5 сар 20. 21:27Метро барих зөвлөх үйлчилгээ үзүүлэхээр 4 газар үнийн саналаа ирүүлжээ5 сар 20. 21:09Энэ жил 11294 ээж Алдарт эхийн 1, 2 дугаар одон хүртэж байна5 сар 20. 12:04ОХУ-ын Батлан хамгаалахын дэд сайд хахууль авсан хэргээр баривчлагджээ5 сар 20. 11:56АТГ: Хотын стандарт хяналтын газрын албан тушаалтан “Т” нь хахууль авсан гэх хэргийг прокурорт хүргүүллээ5 сар 20. 11:42Монголын уулчид хөтөчгүйгээр Эверестийн оргилд гарсныг гэрэл зураг, дүрс бичлэгээр нотолж үлдээжээ5 сар 20. 9:02Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайдын тойрогт МАН залууст итгэл хүлээлгэх бол АН говийн бүст Засаг дарга голцуу горилогчтой байна5 сар 20. 8:47Дэлхийн аварга 6 дахь Монгол жүдоч5 сар 20. 7:59Хавтаст хэрэгт 25 жил “хэвтсэн” үсний шинжилгээний дүн С.Зоригийг хөнөөсөн хэргийн гол нотлох баримт болов5 сар 20. 7:27Улаанбаатарт +27...+29 градус дулаан байна5 сар 20. 7:19Зурхай:Үс шинээр үргээлгэх буюу засуулахад тохиромжгүй5 сар 20. 7:16Нийслэлийн МАН-ын хороо Д.Сумъябазарыг чөлөөлж, Х.Нямбаатарыг даргаар томилно5 сар 18. 10:54"Номын баяр" Сүхбаатарын талбайд амралтын өдрүүдэд болно5 сар 18. 10:41Ихэнх нутгаар салхитай, хуурайшилт их байгаа тул гал түймрийн аюулаас сэрэмжтэй байхыг анхааруулж байна5 сар 18. 10:35Онцгой байдлын алба хаагчид 36916 хүний амь нас, 1.2 их наяд төгрөгийн өмч хөрөнгийг авран хамгааллаа5 сар 18. 10:32"5Ш" ажиллагааны хүрээнд Дэлхийн банктай хамтран ажиллаж, 1.7 сая долларыг буруутай этгээдээр төлүүлэх болжээ5 сар 18. 10:28Зурхай: Үс шинээр үргээлгэх буюу засуулбал эрч, хүч ихсэнэ.5 сар 18. 9:43О.Номинчимэг: “Хангай” зочид буудлын өмчлөгчид хугацаатай үүрэг даалгаварт хариу ирүүлээгүй5 сар 17. 11:48СУИС-ийн уулзварын зүүн талаас хүнсний 4 дүгээр дэлгүүрийн уулзварын зүүн тал хүртэлх авто замыг хааж, шинэчилнэ5 сар 17. 11:43Б.Очирваань Олд Траффордод зочилж, Уэйн Рүүнитэй уулзжээ5 сар 17. 9:54ХЗДХ-ийн дэд сайд Б.Солонгоо С.Баярцогт, Баабар нарыг халз мэтгэлцээнд урив5 сар 17. 9:28Монголын хоёр уулчин Эверестийн "үхлийн бүс"-т сураггүй болоод 100 гаруй цаг өнгөрлөө5 сар 17. 8:59Эрэн хайх, эмнэлгийн тусламж үзүүлдэг Онцгойгийнхон5 сар 17. 8:51Ц.Раднаа: "Миний өрсөлдөгч Япон өвгөн бий. Түүний рекордыг би сая эвдчихсэн"5 сар 16. 17:58
 Facebook Twitter Youtube