Энэ мэдээ хуучирсан буюу 2023-12-22 нд нийтлэгдсэн байна.

Түүхэн товчоон: Цэнгэл хэлбэрийн зан үйлийн байгууламж

12/ 22/ 2023    6 цаг 42 минут

Хүрлийн үеийн тахилга зан үйлийн чулуун байгууламж. 

Алтайн нурууны дагуу Монгол, ОХУ, Казахстаны нутагт тархсан бөгөөд гол мөрний хөндийд элбэг тохиолддог. Манай улсад Баян-Өлгий, Ховд, Увс аймгийн нутагт тэмдэглэгдсэн бол ОХУ-ын Алтайн Бүгд Найрамдах улсын нутагт Юстыд голын хөндий, Укокийн тэгш өндөрлөгт хамгийн олноороо, мөн Тувагийн зарим нутагт, харин Казахстаны Бухтарма голын хөндийд бүртгэгджээ. Цэнгэл хэлбэрийн байгууламжийн тархалтын төв нь Монгол улсад байгаа нь эргэлзээгүй. Одоогоор Баян-Өлгий аймагт 25 газарт 800 гаруй бүртгэгдээд байгаагаас зөвхөн Цэнгэл хайрханы өвөр Цагаан Асгад 372 байна.

Орос Алтайд Орос Бельгийн хамтарсан судалгааны анги 2 дурсгалыг малтсан бол Монгол Алтайд Монгол-Францын хамтарсан Евразиат төслийн хээрийн шинжилгээний анги 2007-2014 онд хэд хэдийг малтжээ.  

Энэхүү дурсгал нь дугуй болон дөрвөлжин хэлбэртэй байдаг. Хэлбэр ба хэмжээнээс үл хамааран доорхи хэдэн хэсгээс бүрддэг байна. Эдгээр нь: хүрээ, үүд, чулуун дараас, тусгаарлагч хаалтууд, голомт, хөшөө чулуу, дагалдах байгууламж зэрэг болно. Дүрслэн өгүүлбэл, зүүн баруун тэнхлэгийн дагуу хоёр талдаа нэвт гарсан задгай “үүд”-тэй байна. Үүдний хоёр талыг хүрээнээс арай том чулуугаар хийж эрс ялгаж өгсөн байдаг. Гал түлж яс шатаасан “голомт” энэ хоёр талын үүдний завсарт үндсэн тэнхлэгийн дагуу байрласан байдаг. Хүрээ чулууг голын дунд зэргийн хайрга чулуу юм уу хадны хагархай хавтгай чулуугаар хийсэн хашлага чулууд ба дотор нь чигжиж хийсэн жижиг чулуудаар босгоно. Доторхи орон зайг нь хүрээнээс дотогш тэгш хэмтэйгээр сунгаж байгуулсан 4 ширхэг “тусгаарлагч хаалт”-ууд эзлэнэ. Эдгээрийн үүрэг зориулалт тодорхой бус. Чухамдаа энэ тусгаарлагч чулуун эгнээ орон сууцны өрөө тасалгаа мэт харагддаг учир Цэнгэл хэлбэрийн байгууламжийг “орон сууц” гэж үзэхэд гол түлхэц болдог. Гол тэнхлэгийн хойд хагаст тэгш өнцөгт юм уу зууван хэлбэрийн чулуун дараас байдаг. Үүнийг малтахад ямар нэгэн эд өлгийн зүйлс болон бүтэц зохион байгуулалт гардаггүй. Мөн зарим тохиолдолд зүүн талын үүдний чанх харалдаа дунд зэргийн чулуун хөшөө босгосон байдаг. Ерөнхийдөө Цэнгэл хэлбэрийн чулуун байгууламжийн малтлагаар голомтноос гардаг малын шатсан ясыг эс тооцвол ямар ч эд өлгийн зүйл болон бүтэц зохион байгуулалт илэрдэггүй.

Харин түүний баруун талд 10 м гаруй зайд байрладаг тэгш өнцөгт болон тодорхой хэлбэргүй чулуун дарааснуудаас модон шонгийн үлдэгдэл, шонгийн нүх зэрэг илэрдэг байна. Иймээс Цэнгэл хэлбэрийн чулуун байгууламж нь хэдийгээр өөрөө зан үйлийн шинжтэй байгууламж боловч давхар зан үйлийн байгууламжтай болдог нь онц сонирхолтой.

Уг чулуун байгууламжийн үүрэг зориулалтын талаар янз бүрийн үзэл баримтлал бий. Өрнөдийн судлаачид гол төлөв орон сууц гэж үзэж байдаг. Харин Монголын судлаачид зан үйлийн байгууламж гэж үздэг.

Цэнгэл хэлбэрийн байгууламжийн он цаг радиокарбоны шинжилгээгээр НТӨ 2500-1800 он хооронд гарч байгаа нь Монголын археологийн үечлэлээр Түрүү хүрлийн үе юм. (Ц.Төрбат)

Ашигласан ном зохиол

Төрбат Ц., Батсүх Д., Батбаяр Т.. 2007 онд Баян-Өлгий аймгийн Сагсай сумын нутагт ажилласан Монгол-Европын холбооны хамтарсан археологийн экспедицийн тайлан. ШУА-ийн ТАХ-ийн ТБМС. – УБ.,2008.

Төрбат Ц., Батсүх Д., Баярхүү Н., Энхбаяр Г. Монгол-Францын хамтарсан “Еurasiat-хүрлийн үеийн булш” төслийн Археологийн хээрийн шинжилгээний ангийн 2014 оны ажлын тайлан. ШУА-ийн ТАХ-ийн ТБМС. – УБ., 2014.

0


Сэтгэгдэл (0)

⚠ Анхаар!
Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууныг баримтална уу. Ёс бус сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Мэдээний сэтгэгдэлд Toim.mn хариуцлага хүлээхгүй.





ШИНЭ МЭДЭЭ

“Миний дайсны дайсан бол миний найз”1 цаг 22 минутын өмнөТүүхэн товчоон: Улаанбутангийн тулалдаан1 цаг 47 минутын өмнөХуулийн сайд асны “шүгэл үлээсэн” дээрэмчин нь “Цагаан Шонхор”-ын Ч.Энхтайван байв1 цаг 53 минутын өмнөД.СОСОРБАРАМ: С.Зориг амиа алдсан хэрэг хамт зүтгэж байсан нөхдийг нь насан туршид нь хардуулж, нулимуулж явдаг тогтолцооны цөм болчихлоо1 цаг 54 минутын өмнөУлаанбаатар ба Токио хотын цэвэрлэх байгууламж хэрхэн ажилладаг вэ?1 цаг 57 минутын өмнөЦаг агаарын мэдээ2 цаг 3 минутын өмнөЖ.Соронзонгийн хэргийг давж заалдах шатны шүүхээр дахин хэлэлцүүлэхээр буцааж, шийдвэрлэв2 цаг 6 минутын өмнөС.Зоригийн хэргийн материалыг нууцаас бүрэн гаргахыг шаардав2 цаг 15 минутын өмнөНЭРИЙГ НЬ АШИГЛАГЧ “ЭРЭЭ ЦЭЭРГҮЙЧҮҮД” ЦӨМ С.ЗОРИГИЙГ ТАЙВАН НОЙРСУУЛ…4 сар 22. 10:30Иргэний шилжилт хөдөлгөөний бүртгэлийг энэ сарын 29-нөөс зогсооно4 сар 22. 10:27Р.Базарын баривчилгаанаас улс төрийн “үнэр” л ханхийгээд байна даа4 сар 22. 9:10Нэрд гарсан юмнуудад нэг ч өөдтэй “амьтан” байхгүй4 сар 22. 9:09АЖНАЙГ АЖИХАД: Монголын төр нүдгүй чихгүй мэт аашилсан Ажнайгийн ноёрхол бол хуулиар халхавчилсан хулгай мөнөөсөө мөн4 сар 22. 8:58Баабар: Сарлаг нядлах аргачлал4 сар 22. 8:09Өнөөдөр могой өдөр4 сар 22. 8:07Долоо хоногийн өрнийн зурхай4 сар 22. 8:04Улаанбаатарт өдөртөө 6 хэм дулаан байна4 сар 22. 8:00“…Улс төрийн санхүүжилт” гэвэл Р.Базар ч, банк ч биш, Монголбанкны дэргэдэх СМА буруудна4 сар 22. 7:56Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэг Тайландын Хаант Улсад албан ёсны айлчлал хийнэ4 сар 22. 1:00Улсын начин Б.Түвшинтөгс түрүүллээ4 сар 21. 18:12Б.Ням-Эрдэнэ хүрэл медалийн болзол хангалаа4 сар 21. 18:02Б.Ганхайч Азийн дэд аварга боллоо4 сар 21. 17:56Тодорхой тоймлоно-Долоо хоногийн тойм4 сар 21. 15:33Азийн аваргын тэмцээнийг Монголын жүдочид амжилттай эхлүүллээ4 сар 21. 11:09С.Зоригийн амь насыг бүрэлгэсэн хэргийн талаар хэн юу ярьж байсан бэ4 сар 20. 14:23"Амгалан" Дулааны станцын эрчим хүчний үйлдвэрлэл 1.3 сая Гкал дулаанаар нэмэгдэж байна.4 сар 19. 15:58Л.Оюун-Эрдэнэ: Эрчим хүчний салбартаа бизнесийн өрсөлдөөнийг дэмжиж, реформ хийх цаг нь болсон.4 сар 19. 15:48Говьсүмбэр аймгийн баг шөвгийн дөрөвт шалгарлаа4 сар 19. 0:50“Төв цэнгэлдэх хүрээлэн” ХХК-ийн гүйцэтгэх захирлаар Ж.Энхжаргаланг томиллоо4 сар 18. 22:15Дээд боловсролын байгууллагад оюутан элсүүлэх босго оноог 420 болгов4 сар 18. 21:25Төв цэнгэлдэх хүрээлэнг 100 хувь нийслэлийн эзэмшилд авлаа4 сар 18. 21:02Дээд шүүх Т.Бадамжунайн хэргийг тусгаарлах шаардлагагүй гэж үзжээ4 сар 18. 10:55“Хөгшин” улс төрчдийн "сав" хальсан толхилцоон4 сар 18. 10:29Цасан болон шороон шуурга шуурна4 сар 18. 10:01Ц.Туваан: Эмийн салбарт ашиг сонирхлын хамаарал, “цус ойртолт” хэрээс хэтэрч, бүртгэл, хяналт нь бүр дампуурсан байна4 сар 18. 9:33ЦАГ АГААР: Бусад нутгаар хур тунадас орохгүй4 сар 18. 9:07Д.Ганбаяр: Иргэний болон улс төрийн эрхийг эдлүүлж чадахгүй бол гадагшаа дүрвэх иргэд их байна4 сар 18. 9:02Арабын Нэгдсэн Эмиратад сүүлийн 75 жилд үзэгдээгүй их хур тунадас унаснаас Дубай хот үерт автав4 сар 18. 9:00Эрдэнэтийн овоолгуудыг “…Үүсмэл орд”-ын заалт нь одоогийн эзэмшигчдэд үлдээх үү?!4 сар 18. 8:57Хуульч П.Эрхэмбаяр: Р.Базарыг сүр хүчтэй саатуулахдаа иргэний жам ёсны эрхээс эхлээд олон хууль зөрчлөө4 сар 18. 8:55
 Facebook Twitter Youtube